Launch of Māori Language Week 2012

Te Awa, The Base, Hamilton

Arohatia te Reo - Cherish the language

Te Ururoa Flavell, Maori Party MP for Waiariki

Monday 23 July 2012

Tena tatou katoa. He mea nui, whakaharahara tonu tenei ra ki a au, kua riro maku Te Wiki o te Reo Maori e whakarewa i Kirikiriroa nei, no reira koia nei te mihi. He rawe tonu tenei waahi kia penei mai tatou. Kua tangata whenua mai te reo Maori ki nga pakitara o nga whare, a kua whai wahi tonu te reo Maori i tenei wahi, a hoko kai, a hoko taputapu, a korerorero. Tena koutou katoa.

Kei te tu au i te whakaiti i mua i a koutou katoa, me kii ko te matakahi o te reo Maori, na koutou to tatou reo i akiaki, i hapai, i whakanui i nga ra o mua, a, kei te pera tonu koutou i enei ra.

Ka mihi ra ki nga kaikorero o te ra ara, ki te Minita Maori i nga tau kua hipa, e Koro, tena koe. Nau tonu te ture i hanga, ko koe tera i para i te huarahi ki te hunga penei i a au, kia korero i te reo i te Whare Paremata. He tika tau. Kaore he take o te tohu ki tetahi atu ki te korero Maori, ki te kore koe e whai atu i ou ake kupu.

Timoti, te kaihautu o Te Taura Whiri i tona timatanga (1987- 1999), nei ra te mihi.  Ina korerohia te reo Maori, ko tou ingoa ka puta. Ko te reo Maori, ko Timoti. Ko Timoti, ko kohete, ko amuamu, ko whakatika, ko tika, ko te ngakau nui, aronga nui nei ki to tatou reo!!! Ko korua korua.

Ko koe me tou tira tera i arahi nei i te waka o te reo i nga tau. Ko nga kura reo era, ko Te Panekiretanga o te Reo tera, ko nga wananga o te Kohanga Reo tera, ko Te Ipukarea tera, ko te Kapa o Te Whare Wananga o Waikato tera, ko Te Matatini tera. Kua waimarie te ao maori i a koe, me mihi ka tika.

Tena, anei tatou, rua tekau ma rima tau i muri mai i te wa i whakamanahia te reo Maori i raro i te ture. I reira korua i taua wa. Na wai tera take i kokiri? E, na te tokomaha, engari, i te ra nei he kitenga kanohi ka hoki nga mahara ki te hunga kua ngaro. E whakakanohi nei korua i a ratou katoa.

Kei wareware i a tatou, a Anita Moke, o Tainui waka tonu. Ara noa atu etahi penei i a  Katerina Te Heikoko Mataira, i a Tuki Nepe, i a Kingi Matutaera Ihaka, a Hirini Melbourne, a Petiwaea Manawaiti ma, ara ko ratou kua riro ki tua o te pae o maumahara i nga tau. Me mutu au i reira, kei mahue ake etahi ki waho. Heoi ano, ko ta tatou he whakanui i a ratou i te ra nei.

Kaati, he aha ta tatou i tenei ata? He whakanui i nga mea katoa i hapai nei, i whakanui nei i te reo o nga matua tupuna. Ka rua, he whakarewa i te wiki o te reo Maori i te mata o te whenua. Ko ta tatou, ko te whakatinana i te korero, "arohatia te reo".

I puta i a au te korero i tera wiki i te whakatuwheratanga o tetahi kura Kaupapa Maori i Tauranga, he iwi mohio te iwi Maori ki te whawhai, ki te pakanga, ki te tohe, ano nei, koia na to tatou take i tenei ao. He pakanga a puu, he noho whenua te mahi, he pakanga a kooti, he pakanga a kupu. Kua whaia katoa enei ahuatanga e te ao Maori i nga tau.

Kua korerohia ko te Taraipiunara o Waitangi i nga wiki tata nei engari i nga tau kua hipa, i tae atu te take o te reo Maori ki a ia.

Na te hunga penei i a Huirangi Waikerepuru me nga Kaiwhakapumau i te Reo, te take i kokiri. Hei ta Huirangi i a ia e korero mo Wai 11:

Ka ngaro te reo, ka ngaro taua, pera i te ngaro o te Moa. Ina te nui o nga hitori Maori, nga moteatea, nga waiata ka puta i te reo. Ki te mate te reo, ka ngaro haere ko nga tikanga katoa o nga rau tau e hia ke nei, a, mate tonu atu.

Anei tetahi paku wahanga o te kitenga o taua ropu.

Some New Zealanders may say that the loss of Maori language is unimportant. The claimants have in reply reminded us that the Maori culture is a part of the heritage of New Zealand and that the Maori language is at the heart of that culture. If the language dies the culture will die, and something quite unique will have been lost to the world.

Kua ao ke a tatou inaianei ki tera i korerohia? Ko taku e kii nei e kao!!!

Kei Aotearoa etahi e kii ana, kaore he take o te reo Maori i Aotearoa nei.... Ae!

Kei waenganui tonu i a tatou etahi e mea ana, ko te reo Maori te matapihi ki te ao Maori!! Ae!!

He tika ranei ko te korero, ki te mate te reo Maori, ka mate nga tikanga o te ao Maori, a , ka ngaro katoa atu tetahi taonga motuhake nei i te ao??? Ae ra hoki. Ki, taku mohio, kei taua wahi tonu tatou i tenei ra.

Kua mutu taua pakanga mo to tatou reo. Ko taku e kii nei, "kao".

Heoi ano, i tenei wa, i tenei tau, rua tekau ma rima tau i muri mai, me whakanui tatou i nga mahi katoa kua oti i nga tau, mema Paremata mai, tohunga mai, me mihi ki a ratou, Ahorangi mai, Tumuaki mai, tatou katoa. Ko nga mea kua oti i a tatou i nga tau ka noho tokatu mo nga whakatupuranga a nga tau kei mua i te aroaro.

I taua wa, na Te Honore Koro Wetere te korero i te Paremata, ma te katoa te reo Maori, kaua ma te Maori anake. He tika tona tana. Me mihi ki te hunga penei i a Countdown, na ratou etahi pukapuka reo Maori i tuku ki nga kaihoko, tae atu ki a Westpac e tohu nei i nga korero i te peeke i te reo.

Kua tu ko Te Kainga Korerorero i Kirikiriroa nei. He kaupapa tera hei tautoko I nga whanau rua tekau kia tangata whenua tonu te reo i roto i nga ahuatanga katoa o te noho, po mai, ata mai, me kainga kainga mai!!

Kia hoki atu au ki taku korero mo te pakanga. Ko te pakanga nui mo te ao Maori, he pakanga ki waenganui i a tatou ano. He tika ta Timoti, ki te kore a Maori ma e korero, ma wai ke atu? He wahi ki a koe, he wahi ki a au a Mema paremata.

Ahakoa taku korero mo nga kohetehete a Timoti, i tona mutunga he tika tana. Me kohete ka tika hei whakakorikori i te tangata. Katahi te pohehe, kei te ora to tatou reo, ka ora te reo Maori.

No wai tera hee? Ki a au nei, no tatou tonu! Kaore tatou i te kite i nga mea kei mua tonu i te aroaro.

Ko au tetahi kua tae atu ki tetahi hui i runga marae, a, ko nga korero i mua, i muri ano hoki o nga mihimihi, ko te reo Pakeha ke, a ko te reo Pakeha te reo o te marae!!

I etahi wa, ka hui ana etahi, a hui marae, hui a hapu nei, a, ko te reo e korerotia ana, ko te reo Pakeha. Ae, kaore e kore, he take nui nga mea e wanangatia ana, he mea kore mohio i te reo kei roto i te hui, engari he aha hoki te hee o te whakatau, kia reo Maori te korero mena koia ra te reo o te kaikorero?

Ki te kore e pera ka ahua whai tonu ko te ahuatanga o te hongi. I etahi marae, ka hongi nga tane ki nga tane katahi ka huri te tane ki te wahine, he kihi ke te korero. He aha te hee o tera?? Ka tangata whenua tera tikanga ki te marae ano nei, koia ra te tikanga!!

Ki te waiho ake ko te reo pakeha te reo korero o te marae, o mua o muri, ka noho pera a nga tau.

No reira, koia ra tetahi paku wero, kia rahuitia te reo Pakeha i te marae kia arohatia te reo. Ko te tau 2017 te aronga nui hei whakatinana i tenei whakaaro. Ko te wawata ia, kia eke ki taua tau, ka haere ana tatou ki te marae, ka rongo tatou i nga waiata Maori e waiatatia ana, ko te reo takaro, ko te reo Maori, ko te reo o te kauta, me reo kauta. Me maranga tatou Maori ma. Me maranga mo to tatou reo.

Kua kite au i te tini i te mano e hikoi ana i nga tiriti mo te mahi hoko o te Kawanatanga i nga rawa. Ko te tikanga, ka pera tatou mo to tatou reo. Ehara i te mea me hikoi a rori, engari ke, he whai ke i te huarahi ki te oranga tonutanga o to tatou reo. Arohatia te reo!